भूगोल

भौगोलिक दृष्ट्या हा जिल्हा महाराष्ट्राला मध्य प्रदेश (बालाघाट जिल्हा) व छत्तीसगड (राजनंदनगाव जिल्हा) या राज्यांना जोडतो. गोंदिया जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेश व पूर्वेस छत्तीसगड राज्याचा प्रदेश आहे. तसेच जिल्ह्याच्या दक्षिणेस गडचिरोली व पश्चिमेस भंडारा हे आहेत.
प्रमुख नदी ही वैनगंगा असून ती जिल्ह्याच्या उत्तर सीमाप्रदेशातून वाहते. बाघ ही तिची प्रमुख उपनदी असून, ईशान्य सीमाभागातून वाहते. याशिवाय बावनथडी, पांगोली, चुलबंद व गाढवी या वैनगंगेच्या उपनद्या जिल्ह्यातून वाहतात.

डोंगराळ प्रदेश, विषम हवामान, विविध प्रकारची जमीन (माती), अनेक नद्यांनी व जैवविविधतेने समृद्ध असणारा हा गोंदिया जिल्हा आपणास निसर्गाची अनेक रूपे दाखवितो. जिल्ह्यात नवेगाव बांध हा जिल्ह्यातील तलावांपैकी सर्वाधिक मोठा तलाव आहे. या तलावासह माजागड, रेंगोपार, चूलबंद, उमरझरी, रिसपार, बोदलकसा, संग्रामपूर, खळबंदा, चोरखमारा इत्यादी छोटे-मोठे तलाव जिल्ह्याच्या सौंदर्यात भर घालतात, तसेच जलसिंचनाचेही कार्य साधतात. अर्जुनी - मोरगाव तालुक्यातील, गाढवी नदीवरील इटियाडोह प्रकल्प हा जिल्ह्यातील सर्वाधिक महत्त्वाचा प्रकल्प (धरण) आहे. याची क्षमता सुमारे ३१८ क्यु. मी. आहे. जिल्ह्यात शिरपूर, पुजारीटोला, कालिसराड ही धरणे आहेत. याशिवाय मानगढ, संग्रामपूर, बोदलकसा इत्यादी ठिकाणी छोटी धरणे आहेत.

खनिज संपत्तिच्या दृष्टिकोनातून गोंदिया जिल्हा समृद्ध समजला जातो. येथे ग्रेनाईट, मँगनीज, लोह खनिज, क्रोमाईट, कायनाईट, क्वार्टझाईट, सिझियम, व्हॅनेडियम ही खनिजे सापडतात.


लोकसंख्या : संदर्भ - जनगणना २००१
लोकसंख्येच्या तपशिलावरून हा जिल्हा कमी नागरीकरण झाल्याचे दिसते. ग्रामीण जिल्हा’ (म्हणजे मागासलेला नव्हे) हेच याचे वैशिष्ट्य आहे. तसेच दर हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांचे जास्त असलेले प्रमाण हीदेखील एक लक्षणीय बाब आहे.

प्रशासन

                                        गोंदिया जिल्ह्यातील एकूण ८ तालुके पुढीलप्रमाणे:
 

क्र.

तालुका

क्षेत्रफळ (चौ. कि. मी.)

लोकसंख्या

                             1       गोंदिया                    ६८६.१                                  ३,७१,७४६
                             2       तिरोडा                     ४९६.६                                 १,६५,५१६
                             3       गोरेगाव                   ४७९.०                                 १,१६,६८५
                             4       आमगाव                  ३५४.०                                १,२२,५०४
                             5        देवरी                      १,००२.०                               १,०२,०९३
                             6       सालेकसा                ४४३.०                                  ७७,६९०
                             7       सडक-अर्जुनी          ६०६.०                                   १,०७,४९३
                             8       अर्जुनी- मोरगाव     ६६६.०                                   १,३६,९८०


जिल्ह्यातील क्षेत्रफळानुसार देवरी तालुका सगळ्यात मोठा (१,००२ चौ. कि.मि) असून, लोकसंख्येत गोंदिया तालुका सर्वात मोठा (३,७१,७४६) आहे.
                                          नागरी प्रशासन व स्थानिक स्वराज्य संस्था

क्र.

प्रशासनाचा प्रकार

संख्या

नावे

                            1      नगरपालिका            ०२   गोंदिया,तिरोडा
                            2     पंचायत समित्या       ०८  गोंदिया,तिरोडा,गोरेगाव,देवरी,आमगाव,
                                                                          सालेकसा, सडक-अर्जुनी, अर्जुनी- मोरगाव

                 जिल्ह्यातील लोकवस्ती असलेल्या  एकूण ८९३ गावांपैकी ५५४ ग्रामपंचायती आहेत.

ऐतिहासिक महत्त्वाचे

प्राचीन काळात भवभूती हा कालिदासाच्या तोडीचा नाटककार या जिल्ह्यात होऊन गेल्याचा उल्लेख इतिहासात आढळतो.
ज्या भंडारा जिल्ह्यातून गोंदिया निर्माण करण्यात आला, त्या भंडारा जिल्ह्याचा उल्लेख रतनपूर (जि. बिलासपूर) येथील शिलालेखात सापडले आहेत. भंडारा हा जिल्हा अधिकृतरीत्या १८२१ मध्ये अस्तित्वात आला. गोंदिया हा तेव्हापासून या जिल्ह्याचा भाग होता. १८८८ मध्ये भंडार्‍याचे विभाजन होऊन नवा गोंदिया जिल्हा निर्माण झाला.
महानुभव पंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामी यांनी आत्ताच्या गोंदिया (पूर्वीचा भंडारा ) जिल्ह्यातील काही भागांत प्रवास व वास्तव्य केले   होते.

राजकीय संरचना

लोकसभा मतदारसंघ  - गोंदिया जिल्ह्यातील  अर्जुनी- मोरगांव, तिरोडा, गोंदिया व भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर, भंडारा, साकोली हे विधानसभा मतदारसंघ मिळून गोंदिया - भंडारा लोकसभा मतदारसंघ तयार झाला आहे. जिल्ह्यातील आमगांव विधानसभा मतदारसंघ गडचिरोली-चिमूर ह्या लोकसभा मतदारसंघात समाविष्ट केला आहे.
विधानसभा मतदारसंघ  -जिल्ह्यात ४(अर्जुनी- मोरगांव, तिरोडा, गोंदिया व आमगांव) विधानसभा मतदारसंघ आहेत.
गोंदिया जिल्हा परिषदेचे५२ मतदारसंघ असून, पंचायत समितीचे एकूण १०४ मतदारसंघ आहेत.

शेती

गोंदिया जिल्हा हा तांदूळ उत्पादनात महाराष्ट्रात अग्रेसर आहे व येथील धान (भात) गिरण्यांसाठीदेखील प्रसिद्ध आहे. गोंदिया शहर म्हणूनच ‘तांदूळाचे शहर’ असे ओळखले जाते. सुवर्णा, जया इत्यादी जातींचा तांदूळ जिल्ह्यातून मध्यपूर्वेतील देशांना निर्यातही केला जातो. हा जिल्हा अर्थातच शेतीप्रधान आहे. जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ७० ते ७५% लोकसं‘या उपजीविकेसाठी शेतीवर अवलंबून आहे. जिल्ह्यात पावसाचे प्रमाण अधिक आहे व जलसिंचनाच्या सोयीही आहेत. त्यामुळेच भाताचे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. भातासह तूर व उडीद ही पीके खरीप हंगामात घेतली जातात. रब्बी हंगामात गहू, ज्वारी, जवस व हरभरा ही पिके प्रामुख्याने जिल्ह्यात घेतली जातात.

जिल्ह्यातील तलावांची संख्या जास्त असल्याने येथे मत्स्यशेती उत्तम चालते. इटियाडोह (तालुका-अर्जुनी मोरगाव) व आंभोरा (तालुका - गोंदिया) येथे मत्स्यबीज प्रजनन केंद्रे कार्य करतात. तसेच जिल्ह्यात काही प्रमाणात ऊसही घेतला जातो. वैनगंगा सहकारी साखर कारखाना तिरोडा तालुक्यात माडगी येथे आहे.

उद्योग

मुबलक प्रमाणात जलसंपदा असल्याने गोंदिया जिल्हा कृषिप्रधान तर आहेच, शिवाय येथे कृषिप्रधान लघु उद्योग मोठ्या प्रमाणात चालतात. जिल्ह्याचे क्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर वनांनी व्याप्त केलेले असल्याने ‘वनोत्पादने’ हा येथील प्रमुख घटक आहे. वनांतून तेंदूची पाने गोळा करणे व त्यांचा वापर विड्या वळण्याच्या उद्योगात करणे - हे प्रमुख उद्योग जिल्ह्यात चालतात.

या शिवाय  जिल्ह्यात गोड्या पाण्यातील (तलावांतील) मासेमारी, जंगलांतून डिंक व लाख जमा करणे,बांबूच्या विविध वस्तू बनविणे, मातीच्या विटा, कौले व भांडी तसेच प्राण्यांच्या शिंगापासून वस्तू बनविण्याचे व्यवसाय केले जातात.

गोंदिया व तिरोडा येथे औद्योगीक वसाहती स्थापन झाल्या आहेत. पुढील कोष्टकात जिल्ह्यातील काही प्रमुख उद्योग व त्यांचे ठिकाण नमूद करीत आहोत.

क्र.

उद्योग/व्यवसाय

ठिकाण

                             1      मँगनीज शुद्धीकरण                   माडगी (तालुका तिरोडा)
                             2      तेल गिरणी                               खमारी (तालुका गोंदिया)
                             3     धान (तांदूळ) गिरण्या            गोंदिया,  तिरोडा, गोरेगाव, आमगाव,
                                                                              मुंडिकोटा
                             4     लाकूड कटाई                         गोंदिया,  तिरोडा, नवेगाव बांध, आमगाव,
                                                                             मुंडिकोटा
                            5     कागद कारखाना                    चंगेरा (तालुका गोंदिया)
                            6     टाइल्स                                   रजेगाव (तालुका गोंदिया)
                            7    विड्या वळणे                         गोंदिया,  तिरोडा, देवरी,आमगाव,
                                                                             सालेकसा

दळणवळण

दळणवळण

हाजीरा-धुळे-कोलकाता हा राष्ट्रीय महामार्ग जिल्ह्याच्या मध्य भागातून गेला असून, सौदंड, सडक-अजुर्नी, देवरी ही या मार्गावरील महत्त्वाची गावे होत.

मुंबई-कोलकाता लोहमार्ग या जिल्ह्यातून जातो. जबलपूर (मध्य प्रदेश) व चंद्रपूर या शहरांना जोडणारा रेल्वे मार्ग जिल्ह्यातून जातो. एकूण लोहमार्ग १८१.८ कि.मी. असून, गोंदिया हे जिल्ह्यातील प्रमुख रेल्वे जंक्शन आहे.
गोंदियाचे महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या शहरापासूनचे अंदाजे अंतर 
मुंबई ------------------९९८कि.मी
नागपूर --------------- १४३कि.मी
औरंगाबाद -------------६४१कि.मी
रत्नागिरी ---------------१०७४कि.मी
पुणे ------------------- ८६७कि.मी

संद़र्भ- महाराष्ट्र मार्गदर्शक नकाशा
समर्थ उद्योग, औरंगाबाद.